Münasibətlər insan həyatında böyük rol oynayır və emosional sağlamlığımıza birbaşa təsir edir. Bəzən hər şey normal görünə bilər, amma insan özünü davamlı yorğun, gərgin və dəyərsiz hiss edir. Bu hallar çox vaxt toksik münasibətlərin nəticəsidir və onları tanımaq heç də asan deyil. İnsanlar belə münasibətlərdə qalmağa davam edir, çünki proses adətən yavaş-yavaş baş verir və emosional bağlar güclüdür.
Mövzu ilə bağlı Zahra klinikasının klinik psixoloqu Bəyim Babayeva E-saglam.az-a müsahibə verib. Mütəxəssis suallarımızı cavablandıraraq toksik münasibətlərin əlamətləri, səbəbləri və onlardan çıxma yollarını izah edib.
- Toksik münasibət dedikdə biz əslində nəyi nəzərdə tuturuq? Hər problemli münasibət toksik sayılırmı?
- Toksik münasibət — insanın özünü davamlı olaraq emosional yorğun, dəyərsiz və gərgin hiss etdiyi münasibətdir. Burada əsas fərq odur ki, problem həll olunmur, əksinə təkrarlanır və insanı tükəndirir.
Hər problemli münasibət toksik deyil. Sağlam münasibətlərdə də mübahisə olur, amma tərəflər bir-birini dinləyir və həll yolu axtarır. Toksik münasibətdə isə hörmət və emosional təhlükəsizlik pozulur.
- İnsanlar çox vaxt toksik münasibətdə olduqlarını niyə gec anlayırlar? Ən çox gözdən qaçan siqnallar hansılardır?
- Çünki bu proses adətən yavaş-yavaş baş verir. Başlanğıcda hər şey normal və ya hətta ideal görünə bilər. Zamanla sərhədlər pozulur, amma insan buna uyğunlaşır.
Ən çox gözdən qaçan siqnallar:
Özünü tez-tez günahkar hiss etmək
“Mən səhvəm” düşüncəsinin artması
Özünü ifadə etməkdən çəkinmək
Qarşı tərəfin davranışlarını “haqlı çıxarmaq”
- Sevgi ilə asılılıq arasındakı fərqi necə ayırd edə bilərik? Harada sevgi bitir, asılılıq başlayır?
- Sevgi — iki müstəqil insanın bir-birinə yaxınlığıdır. Asılılıq isə bir insanın digərsiz özünü tam hiss edə bilməməsidir.
Əgər münasibətdə:
Özünü itirirsənsə,
Qərarlarını qarşı tərəfə görə dəyişirsənsə,
Tək qalmaq qorxusu səni saxlayırsa,
bu artıq sevgidən çox asılılığa yaxınlaşır.
- Toksik münasibətlərdə ən çox rast gəlinən davranış modelləri hansılardır?
Ən çox rast gəlinənlər:
Manipulyasiya (insanı yönləndirmək üçün günah hissi yaratmaq)
Gaslighting (insanın öz reallığını sorğulamasına səbəb olmaq)
Davamlı tənqid və dəyərsizləşdirmə
Nəzarət etmə (kimlə görüşürsən, nə edirsən və s.)
Bu davranışlar zamanla insanın özünə inamını zəiflədir.
- İnsan niyə ona zərər verən münasibətdə qalmağa davam edir?
- Bu, həm psixoloji, həm də emosional səbəblərin qarışığıdır.
Əsas səbəblər:
Tək qalmaq qorxusu
Ümid (“bəlkə dəyişər”)
Özünə dəyərin aşağı olması
Emosional bağ və vərdiş
İnsan bəzən tanış ağrını, naməlum rahatlıqdan üstün tutur.
Uşaqlıq travmaları və ya ailə modeli toksik münasibət seçiminə necə təsir edir?
- İnsan çox vaxt uşaqlıqda gördüyü münasibət modelini “normal” kimi qəbul edir. Əgər sevgi şərtli, tənqidi və ya qeyri-sabit olubsa, gələcəkdə də oxşar münasibətləri seçmək ehtimalı artır.
Bu, şüurlu seçim deyil — daha çox öyrənilmiş emosional davranışdır.
“Dəyişər” ümidi ilə münasibətdə qalmaq nə qədər realdır? İnsanlar doğrudan dəyişirmi?
- İnsan dəyişə bilər, amma yalnız özü bunu istəyəndə və bunun üçün məsuliyyət götürəndə.
Sadəcə gözləməklə və ya “sevgi ilə dəyişdirmək” mümkün deyil. Əgər davranışlar təkrarlanırsa və real addım yoxdursa, bu ümid çox vaxt insanı daha çox yıpradır.
- Belə münasibətdən çıxmaq istəyən biri ilk olaraq nə etməlidir?
- İlk addım — vəziyyəti olduğu kimi qəbul etməkdir. Yəni özünə dürüst olmaq: “Bu münasibət mənə zərər verir.”
Daha sonra:
Duyğularını yazmaq
Güvəndiyin biri ilə paylaşmaq
Kiçik sərhədlər qoymağa başlamaq
Böyük qərarlar kiçik addımlarla başlayır.
- Toksik münasibətdən çıxdıqdan sonra insan özünü necə bərpa etməlidir?
Bərpa prosesi vaxt tələb edir.
Vacib addımlar:
Özünü günahlandırmamaq
Emosiyaları yaşamağa icazə vermək
Özünə qayğı (routine, istirahət, sosial dəstək)
Lazım gələrsə, psixoloji dəstək almaq
Özünə inam tədricən, kiçik uğurlarla geri qayıdır.
- Rast gəldiyiniz ən maraqlı toksik situasiya nə olub?
- Terapiya prosesində tez-tez rast gəlinən maraqlı nüanslardan biri odur ki, bəzi insanlar münasibətdə gördükləri davranışların toksik olduğunu bilirlər, amma bunu “sevgi forması” kimi qəbul edirlər.
Məsələn, həddindən artıq qısqanclıq və nəzarət bəzən “məni çox sevir” kimi yozulur. Halbuki bu, çox vaxt nəzarət və güvən problemi ilə bağlı olur.
Əgər siz də münasibətdə özünüzü davamlı yorğun, anlaşılmamış və ya dəyərsiz hiss edirsinizsə, bu hissləri görməzlikdən gəlməyin. Sağlam münasibət insanı zəiflətməz, gücləndirər.
